و چون استصحاب موضوعى است و بايد اثر شرعى داشته باشد ، مىفرمايد كه اثر آن عبارت است از عدم وجوب روزه ؛ يعنى امروز روزه واجب نيست و پس از رؤيت هلال و يقين به دخول رمضان روزه واجب مىشود . ( نسبت به يوم الشك آخر نيز نظير اين محاسبات مىآيد . ) قوله : و ربّما يقال : مرحوم آخوند در پاسخ مىفرمايد : روايات فراوانى در باب صوم يوم الشك وارد شده كه با ملاحظهء آنها انسان تقريبا قاطع مىشود كه مراد از يقين در كلام امام يقين به شعبان نيست ، بلكه يقين به فرا رسيدن ماه رمضان است و منظور امام اين است كه در باب وجوب صوم و افطار ، يقين موضوعيّت دارد و ظنّ و حدس و گمان و احتمال ارزش ندارد ، بلكه اگر يقين كردى ، به دخول ماه رمضان بايد روزه بگيرى ، و اگر يقين به حلول شوال پيدا كردى ، بايد افطار كنى و اگر اين شد ، ربطى به استصحاب ندارد ؛ زيرا وقتى يقين موضوعيّت پيدا كرد قاعده آن است كه تا يقين باشد ، حكم نيز هست و يقين كه رفت حكم هم منتفى است ؛ يعنى اگر يقين به ورود رمضان ندارى روزه واجب نيست ، ولى نه از باب استصحاب شعبان ، بلكه از باب سالبه به انتفاء موضوع است كه وقتى علّت نبود معلول هم قطعا نيست و شكى نداريم تا به استصحاب متوسّل شويم . در پايان مىفرمايد كه مرحوم شيخ حرّ عاملى در كتاب وسائل الشيعة بابى را منعقد كرده‌اند كه مراجعه به آن باب شاهد صدق مدّعاى ماست . « 1 » در نتيجه ، حديث پنجم دليل بر حجيّت استصحاب نيست .

--> ( 1 ) - وسائل الشيعة ، ج 7 ، ص 182 ، باب 3 ؛ و تهذيب الاحكام نشانى مذكور ، باب 41 .